MỘT SỐ TÍN HIỂU DU KHÁCH CẦN BIẾT KHI TÌM HIỂU NÉT VĂN HÓA CỦA ĐỒNG BÀO DÂN TỘC MÔNG

13/07/2016

Những tín hiệu giúp du khách có thể trải nghiệm nếu muốn

Tín hiệu vui

Nếu đang đi đường, du khách thấy 2 nam trung niên (hoặc 1 nam 1 nữ: là 1 cặp vợ chồng) ăn mặc chỉnh tề, mặt mũi sáng sủa, tươi tỉnh; 1 người nam giới trong số đó đeo lủng lẳng bên hông 1 cái sừng trâu có đóng đai để đeo dây và gắn thêm 1 tua vải đỏ  thì đó chính là ông mối (người còn lại đi theo để trợ giúp) do nhà trai cử đến nhà gái bàn chuyện hôn sự. Khi đó, du khách có thể đi theo họ để đến nhà gái. Trên đường đi, du khách tuyệt đối không bắt chuyện với những người này vì “cái lý” người Mông không cho phép họ nói chuyện với người ngoài khi đang hành sự. Đến nhà gái, du khách có thể xin phép gia đình, nếu được chấp thuận có thể vào dự lễ ăn hỏi. Du khách có thể chụp ảnh, quay phim nhưng chú ý không được làm ồn, ảnh hưởng đến nghi lễ và khi kết thúc cũng nên biếu gia đình một chút tiền gọi là để chúc phúc cho đôi trẻ (số tiền tùy ý nhưng có thể là 50.000 đồng hoặc 100.000 đồng).

Trên lối đi có nhiều người qua lại, nếu thấy có hai thanh cây mai hoặc hai thanh gỗ bắc qua một rãnh nước hoặc giữa đỉnh đèo có một cái ghế gỗ dài khoảng một sải được đẽo sơ sài, cạnh đó có những sải giấy bản, thậm chí có cả chân hương thì đó là những cây cầu chúc phúc cho trẻ nhỏ. Theo quan niệm của người Mông, nếu trẻ nhỏ hay quấy khóc  thì số mệnh của đứa trẻ sung khắc với số mệnh của cha mẹ nên cần phải đón cha mẹ nuôi cho trẻ. Nếu trẻ khóc ít hoặc nhà nghèo (không muốn mua vòng bạc, vòng đồng) thì bố mẹ trẻ thường bắc cầu; nhưng nếu trẻ khóc nhiều hoặc nhà khá giả thì bố mẹ đẻ của trẻ sẽ bắc ghế . Ai bước qua cầu hay ngồi lên ghế đầu tiên (hoặc chỉ dừng nghỉ ở những chỗ đó) thì người đó sẽ là cha hay mẹ nuôi hoặc cùng lúc đón được cả cha và mẹ nuôi thì càng tốt phúc. Theo tập quán, nếu “cha mẹ nuôi” bước qua cầu thì phải buộc chỉ vào cổ tay và đặt tên mới cho đứa trẻ; nhưng nếu “cha mẹ nuôi” ngồi lên ghế thì phải khoác vòng bạc hoặc vòng đồng vào cổ trẻ và đặt cho trẻ một cái tên mới. Trong bất kỳ trường hợp nào thì cái tên mới cũng sẽ được đặt theo ý thích của “bố mẹ nuôi”. Sau khi nghi thức kết thúc, bố mẹ đẻ của trẻ sẽ mổ gà, rót rượu khoản đãi “bố mẹ nuôi” của trẻ. Trong trường hợp này, du khách cứ làm “cha mẹ nuôi” của trẻ để vừa thực hiện được một việc tốt theo “cái lý” của người Mông, lại “tự nhiên” được trải nghiệm một phong tục độc đáo của họ. Về dụng cụ để “làm lý” du khách cũng không phải lo vì chỉ buộc cổ tay (nếu bố mẹ trẻ bắc cầu) hay vòng bạc, vòng đồng đeo vào cổ trẻ (nếu bố mẹ trẻ bắc ghế) đều được cha mẹ đẻ của đứa trẻ chuẩn bị sẵn. Dĩ nhiên, trong trường hợp này, du khách cũng nên cho trẻ ít tiền để gây thiện cảm với gia đình (số tiền tùy tâm, nhưng có thể là 100.000 đồng).

anh 1
 

Tín hiệu buồn

Đang đi trong vùng người Mông, bỗng du khách nghe thấy ở đâu đó vang lên 2 – 3 tiếng súng nổ rời rạc hoặc âm thanh của ba hồi chín tiếng trống (cứ sau một lúc âm thanh đó lại nổi lên) thì đó chắc chắn là tín hiệu báo tang. Theo tập quán, người Mông chỉ đánh trống khi có người chết, không đánh trống vào bất kỳ một việc nào khác. Nếu du khách muốn được tận mắt chứng kiến đám tang của người Mông thì mang theo thẻ hương, cân quả và ít tiền đóng trong phong bì vào viếng rồi lán lại xem tùy ý. Tuy nhiên, trong thời gian đó, du khách nên ngồi yên một chỗ và không nên chụp ảnh, quay phim, cũng không được cười đùa, không nói to, không nói tục.

Những tín hiệu cần tránh

Tín hiệu sở hữu

Khi đi trên những lối mòn vắng tự nhiên du khách thấy có túm cỏ gianh lớn hoặc túm lau do vùng đó không có cỏ gianh tức là mảnh đất ấy được đánh dấu sở hữu để dựng nhà mới. Nhưng nếu du khách thấy một túm cỏ gianh nhỏ là dấu hiệu người ta tạm giấu vật gì đó trong bụi hoặc trong hang gần đó . Còn nếu du khách thấy một đường cỏ mới phát thì đó tín hiệu sở hữu mảnh đất nương mùa vụ trong năm. Theo tập quán, sau khi ăn Tết xong, đàn ông các gia đình vào rừng tìm đất làm nương mới. Sau khi tìm được mảnh đất ưng ý, chủ nương đánh dấu bằng cách phát sạch một hàng cỏ ở cuối nương. Trong trường hợp này, du khách không nên có những hành động làm tổn hại đến khu đất đó và các biểu tượng tín hiệu nói trên vì nếu bị ai đó trong cộng đồng cư dân sở tại bắt gặp du khách đang làm điều đó, du khách sẽ phải đón nhận sự thù ghét của họ.

Tín hiệu kiêng cấm

Khi vào một bản Mông, thấy có một cây gậy mới bằng gỗ, vầu nhỏ hoặc trúc… cắm chính giữa đường có nghĩa là bản này đang cấm bản vì bản đang có việc hệ trọng như đại gia súc (trâu, bò, ngựa) đang bị dịch bệnh hoặc cả bản đang bận đi làm ruộng, làm nương… các nhà đi vắng hết (chỉ còn một số ít người già, con trẻ ở nhà). Trường hợp này, du khách không nên vào vì nếu người lạ cố tình vào bản khi đã có tín hiệu như thế có thể sẽ bị coi là kẻ gian và sẽ phải đón nhận những ánh mắt thù ghét, thậm chí là những hành vi xua đuổi.

Với những bản người Mông không có tín hiệu cấm bản, nhưng khi du khách vào bản thấy ở cửa một nhà nào đó có một cành lá xanh cắm xuống đất hoặc gài lên mái hiên (nếu là cây lau thì phần lá được bẻ gập thành hình tam giác), tức là nhà đang có việc kiêng cấm. Đó có thể là nhà đang có người ốm nặng phải cấm cửa theo lời dặn của thầy cúng hoặc khi trong nhà có thầy cúng đang hành lễ.

Tín hiệu báo nơi nguy hiểm

Trên đường rừng bỗng nhiên có lối đi bị ngả cỏ dấp lối hoặc thấy một bờ đá xếp thấp, sơ sài thì đó là những tín hiệu báo đường dẫn tới nơi không an toàn. Cách đó một quãng có thể người ta đang giăng bẫy, cắm chông bắt thú; có thể là có tảng đá to, cây to ngả xuống có nguy cơ lăn/đổ bất cứ lúc nào; hoặc có thể lối đi đã bị sạt lở… Nhưng gần đó thế nào cũng có một lối khác được mở ra bằng cách bẻ các ngọn cỏ, bụi lau, bụi gianh cho đổ cùng một chiều để cho người đi đường theo lối đó mà đi vòng qua nơi nguy hiểm một cách an toàn.

Trên đây là một số tín hiệu phổ biến trong các vùng người Mông, du khách có thể ghi nhớ và làm theo mỗi khi đến tham quan, trải nghiệm ở những nơi này. Qua đó giúp cho du khách có thể nhận biết và có thái độ ứng xử phù hợp với những nét văn hóa truyền thống của người Mông, vừa góp phần tạo nên sự gần gũi, thân thiện giữa du khách và người dân sở tại, vừa tránh được những rủi ro cho bản thân.

Bài: Bùi Quốc Khánh - Ảnh: Tranh Lê

Danh mục