Hát iếu trong văn hóa người Tày Lục Yên

30/03/2016
 

Hát iếu được lưu truyền chủ yếu ở phía Đông của tỉnh Yên Bái, phổ biến là ở các xã Mường Lai, Minh Xuân… của Lục Yên (Yên Bái), dưới phương thức truyền miệng dân gian. Hát iếu được diễn xướng ở mọi nơi, mọi lúc, mọi lứa tuổi, cả nam lẫn nữ. Mạnh mẽ và sâu đậm nhất là tiếng hát trao duyên giữa nam và nữ, giữa những người chưa vợ chưa chồng, đặc biệt là những người đã đủ đôi, ở tuổi trung niên, hát iếu càng đằm thắm sắc nét. Điểm khác là đối tượng iếu phải là người từ nơi xa đến. Người cùng họ, cùng làng, cùng xã, những người quen biết hàng ngày thường gặp nhau thì không bao giờ iếu với nhau. Trong luật tục liên quan đến iếu có một điều đặc biệt kiêng kỵ, đó là không được iếu trong đám tang. Những người trong thời gian thụ tang (thông thường là ba năm) thì không được đi iếu, phải sau khi đã làm lễ đoạn tang (hết tang) thì con cháu mới được đi iếu.

 Hát iếu thường được tổ chức vào mùa cưới hỏi, chơi hội, khi thu hoạch  lúa mùa xong. Khi ấy, những chàng trai cô gái Tày thường tỏ tình, hát iếu để giao duyên, trao đổi tâm tư tình cảm với nhau. Trong các lễ hội này những chàng trai, cô gái vừa vui chơi, vừa tìm bạn để hát giao duyên, đối đáp. Hát iếu không chỉ là một hình thức sinh hoạt văn hoá mà còn biểu hiện nét đẹp trong phong tục chứa đựng nhiều giá trị văn hoá tinh thần đặc sắc.

Nội dung iếu thường chia thành các loại: Iếu định rườn (định duyên), iếu phật phoòng (dậy sóng), iếu sỏi (nói kháy), iếu tạ (hát đố). Tuy nhiên không phải cuộc iếu nào cũng đầy đủ các nội dung trên mà tuỳ từng diễn biến cuộc hát.

Trình tự cuộc hát thường là chào nhau, mời nhau hát, hát tìm hiểu, tâm tình, giãi bày rồi tiếp các đoạn xe kết, định duyên hoặc iếu chia tay hẹn ước.  Nếu như các làn điệu hát khác của người Tày thường hát theo bài bản có sẵn thì ở iếu biên độ sáng tác, ứng khẩu rộng và tự do hơn nhiều. Do vậy người tham gia iếu phải thông minh, nhanh nhạy, có tài ứng tác. Tuy nhiên ở iếu cũng có những bài hát khuôn mẫu làm khung sườn để iếu vận dụng và sáng tạo, người iếu phải thuộc những bài mẫu đó.

Thường sau các cuộc hát iếu, các đôi trai gái tiếp tục tìm hiểu và tiến tới hôn nhân. Cũng theo luật tục, qua iếu nếu đôi trai gái đã nặng lòng thề thốt yêu đương, quyết thành thân với nhau, vì một lý do khách quan nào đó mà một hoặc  hai bên gia đình cản trở chuyện trăm năm của họ thì đôi trai gái đó được quyền tự nguyện lấy nhau, đến ở với nhau không qua cưới xin mà không bị cộng đồng chê trách hoặc tẩy chay.

Có thể nói Hát iếu của đồng bào Tày Lục Yên – Yên Bái vừa mang giá trị nhân văn sâu sắc vừa thể hiện sự tế nhị trong giao duyên, tỏ tình của trai gái Tày xưa. Đồng thời thể hiện khát vọng của con người về cuộc sống tốt đẹp, quan hệ giữa người với người được tốt lành. 

Vân Anh

Danh mục